Hakerek Kriativu; halimar liafuan ho hakerek

 Husi

Rogério Pires

Rogério Pires

Hakerek kriativu la sees husi arte espresa liafuan, uza hanoin, imajinasaun no ejize knaar wain. Biar nune’e susar, Ita sente haksolok ho knaar! Hakerek kriativu fornese liberdade uza ita-nia hanoin ho kbiit tomak hodi forma eskritura. Ita bele hakerek buat saida de’it ne’ebé mosu iha ita-nia hanoin, la iha regulamentu no limitasaun.  

Ita bele halimar liafuan hodi forma eventu ida furak no interesante ba leitór ka audiénsia sira liu-liu kona-ba lala’ok no karakter istória nian. Hamosu hamnasa no bele mós envolve drama, husik Ita-nia hanoin kobre mundu tomak no hakerek buat hotu ne’ebé mosu iha hanoin maka haktemi hakerek kriativu.

Hakerek kriativu ne’e prosesu hakerek ida nakonu ho hamosu hanoin foun. Haksolok hakerek no iha vontade libre atu tau hanoin ba hakerek. Ema ne’ebé iha abilidade hakerek kriativu baibain gosta no kaan le’e libru, konsidera no akapta horikleun (ambiente) sai idea ka topiku hakerek nian. La’ós ne’e de’it,  uza mós imajinasaun nuudar instrumentu ba hakerek. Hakerek kriativu rekere imajinabilidade (abilidade atu imajina) durante prosesu tomak no bele lori ita-nia hanoin klean hanesan tasi be klean ba.

Hakerek-nain ne’ebé kaan publika nia hanoin iha jornál tenke hatene karakter hakerek no nia forma ne’ebé artikula tuir kritéria iha jornál sira-ne’e. Tanba jornál sira iha nia karakter hakerek no forma ne’ebé oin seluk ba malu. Enjerál, jornál ka revista sempre fó espasu (koluna) ba públiku atu tau hakerek opiniaun, artigu (artikel) ka hakerek badak ruma ne’ebé nuudar ema nia opiniaun ka péritu sira nian refleta ba topiku ruma.

Eskritura kriativa ne’ebé nia forma hanesan artigu (artikel), opiniaun, ka koluna baibain refleta ba tema aktuál ne’ebé akontese namanas, biar nia forma hanesan polítika, ekonomia, sosiál, edukasaun, no sira seluk ka bele refleta loron ne’ebé eventu akontese. Banati hanesan loron 7 Dezembru, maka hakerek ne’e refleta ba loron as’uain sira nian no eroizmu nian. Entaun, hakerek ne’e normalmente artikula tema aktuál no abilidade hakerek hakerek-nain nian.

Mosu mós hanoin katak iha jornál ka revista balun maka la tau interese ba konteúdu hakerek (artikel no opiniaun) ne’ebé publika, maibé haree ba sé mak hakerek-nain ne’e. Entaun, preokupa liu hakerek-nain nia figura; politiku, primeiru-ministru, Prezidente, ka péritu ruma maka nia hakerek sei bele mosu lalais iha jornál ka revista. Ne’e jornál balun de’it maka tau nia interese ba figura, biar ba mosu barak nune’e, barak mós maka ignora figura hodi tau interese ba forma no karakter eventu ruma. Nune’e, la bele sente laran-rua ba ita-nia hakerek, katak eskritura furak ida produs tiha ne’e atu tau iha jornál simu ka la’e!    

Iha mundu hakerek – nein hakerek kriativu ka la-kriativu, nunka sees husi konseitu hakerek ne’ebé baibain jornalista sira uza. Hakerek kriativu baibain hahu ho konseitu 5W no 1H. Konseitu ne’e hakerek-nain kriativu bele ho fasil hakerek.

1.      What   Topiku saida maka sei hakerek. Ezemplu, atu hakerek kona-ba Direitu traballadór, entaun pergunta sei mosu saida maka traballadór nia direitu.

2.      Who Pergunta ne’e uza hodi kestiona se maka sai sujeitu iha hakerek nuudar substánsia konkreta ne’ebé mak hala’o. Ita sei nunka husik sees de’it autór eventu ruma husi hakerek. Liu-liu iha eskritura ho forma fiktivu, tanba dezkrisaun autór ka objeitu sei afeita eskritura nia sabor.

3.      When Uza hodi verifika momentu husi eventu ruma ne’ebé tau ona nuudar ita-nia topiku. Liafuan when liu-liu hodi refleta ba eskritura istória nian no seluk tan.

4.      Where Ida ne’e baibain hodi identifika fatin akontesimentu ka eventu ruma. Frekuentimente, hakerek kriativu ladun uza liafuan ne’e maibé iha tipu hakerek sira seluk uza kestaun ne’e. Hanesan hakerek fabula (cerita dongen) ka estória reál (nonfictive story).   

5.      Why pergunta ne’e uza hodi refleta razaun ka esplora kauza eventu ruma nian. Ida ne’e uza hodi verifika de’it kazu no refleta ba eskritura nia razaun liu-liu razaun husi sujeitu ka autór nia asaun ba buat ruma iha eventu ida.    

6.      How Hakerek kriativu ho uza pergunta ‘oinsá’ nuudar parte konflitu husi eskritura. Hakerek-nain uza pergunta ne’e hodi hato’o lala’ok husi eventu ruma ka oinsá eventu ne’e organiza.