Rogério Pires
Hakerek nuudar parte fundamentál ida dalabarak aplika iha
aktividade profesionál, sosiál, komunidade no sívika sira. Kuaze 70 pursentu
husi traballadór salariadu iha pelu-menus responabilidade balun atu hakerek, no
abilidade atu hakekrek di’ak hanesan komponente krítika ida atu bele komunika
efetivu ho audiénsia ida variedade.
Tanba hakerek hanesan instrumentu ida haksumik
valór boot tebes ba komunikasaun, aprendizajen, no auto-expresaun (self-expression).
Ema ne’ebé la soi abilidade hakerek adekuadu bele hetan dezvantajen no susar hetan
biban ba asesu edukasaun no empregu.
Iha
vida nuudar estudante barak liu hasoru esperiénsia hakerek –sai ona toman iha
vida edukasaun, sempre moris ho aprende no hakerek. Se nunka enfrente aktividade
hanesa ne’e durante vida estudantíl signifika la’ós estudante ka la merese temi
an nuudar estudante. Tanba edukasaun iha eskola nakonu ho aktividade hakerek,
hanesan realidade barak enfrenta entre manorik no eskolante.
Nune’e
importante ba manorik sira atu hahu aprezenta metódu hanorin hakerek iha nivel
eskolár ida propriu, ne’ebé bele ona estudante dezenvolve abilidade hakerek.
Dezenvolve abilidade hakerek simples liu hahu ho hatoman le’e no hakerek bebe’ik
ba babe’ik. Se nunka kaan le’e nunka mehi sai eskritór (hakerek-nain) ne’ebé
di’ak, eskritór ne’ebé di’ak maka ema ne’ebé kaan le’e. Tanba nunka le’e sei la
fornese informasaun ruma atu aprezente iha hakerek no hakerek sei sai susar liu
tan.
Billy
Reed iha nia hanoin afirma "se ó hakarak hakerek di’ak......le’e, le’e, no
le’e barak liu tan. Le’e eskritura ne’ebé di’ak no mós eskritura ne’ebé la
di’ak. Aprende hatene diferénsia. Nota modelu ka estilu nia simplesidade;
pronome, verbu, objetu.”
Emily
Sinsabaugh iha nia hakerek mós hatete, "hakerek bele sai aktividade ida susar, espesialmente se ó la hanoin ó
mak hakerek di’ak. Hakerek mós hanesan abilidade ida, maske nune’e, katak ó
nesesita dezenolve hakerek, hodi ó bele sai kompetetivu iha sosiedade ohin
loron. Nuudar estudante, aproveita tempu atu aprende hakerek di’ak.”
Husi
jornalista mala’e rua nia hanoin sita tiha ona ne’e, motiva ema ne’ebé kaan
hakerek hahu dezenvolve nia abilidade hakerek. Susar ba ema ne’ebé nuudar la
iha kaan hakerek maibé se hakarak haki’ak kaan hakerek tenke ona badinas le’e,
le’e no le’e bebe’ik ba bebe’ik. La bele sente susar, iha kaharak iha mós
dalan, signifika presiza iha vontade no korajen atu aprende.
Tanba
ne’e ha’u sujere katak presiza atu estudante dezenvolve abilidade hakerek
ne’ebé forte iha idade nurak – hodi nia bele iha biban atu aproveita instrumentu
aprendizajen, komunikasaun, no auto-espresaun ne’ebé valuável. Abilidade ida
ne’e bele promove liuhosi instrusaun pratika hakerek efetivu ne’ebé fornese
tempu adekuadu ba estudante atu hakerek.
Tanba
ne’e mestre duni presiza iha kaan hakerek hodi aprezenta ba estudante rezultadu
konkreta furak ida, atu estudante bele aplika tuir estrutura no modelu hakerek
ida efetivu, halo estudante sai kriativu no krítiku. Hanesan iha Nasaun Unidus
Amerika (USA), peritu edukasaun sira sujere no aprezenta ba Governu aplika
kurikulu ida nakonu ho aktividade hakerek hodi estudante bele dezenvolve
abilidade hakerek hahu husi estudante elementária, no ajuda sira susesu iha
eskola no sosiedade (peskiza husi departementu edukasaun USA, Juñu 2012).
Atu
promove hakerek kriativu no efetivu nesesita tebes individu nia abilidade
hakerek, hodi nia bele aplika ka jenera nia hanoin sira iha eskrita;
auto-espresaun no fornese informasaun ba ema seluk. Prosesu sira atu dezenvolve
kriatividade no afetividade hakerek liuhosi hatoman le’e no hakerek, tanba ne’e
bele inspira ita atu akumula hanoin sira ne’ebé eskritura ruma fornese.
Iha
mundu ida globalizadu ne’e eziste kompetisaun boot tebes entre individu ho
individu, liu-liu jerasaun intelektuál sira ne’ebé institusaun edukativa sira
fornese husi tinan ba tinan, no liu-liu mundu ida ohin loron koñesidu hó vida
téknolojia ne’ebé kuaze domina ema hotu hahu husi idade nurak liu to’o idade ne’ebé
tuan liu.
Ema
ne’ebé nunka kaan hakerek susar ba nia atu hahu dezenvolve abilidade hekerek,
maibé la bele hakridak, tanba ema sempre moris mai ho kedas nia abilidade
naturál ida. Imajina sira ne’ebé remata tiha nia estudu universitáriu la
maioria bele hakerek di’ak. Dalaruma ema ne’ebé remata de’it ensinu
pre-sekundáriu ka sekundáriu bele hakerek di’ak liu fali universitáriu sira. Se
ita boot inklui iha situasaun ida nune’e, la bele sente susar atu hetan
abilidade hekerek di’ak, tanba ambiente bele muda ema nia karaktér husi tempu
ba tempu. Ita bele hahu le’e no hakerek husi loron ba loron hodi nene’ik bele
abitua ka sei halo ó sai kaan atu hakerek.
Hakerek sempre liuhosi nia prosesu no
estrutura ka formula. Iha aula aprendizajen tradisionál, prosesu hakerek mestre
ka estudante ignora tiha (la-tau interese), mestre sira husu estudante atu
hakerek bebe’ik maibé la fornese estudante matadalan ruma kona-ba sira-nia
hakerek. Estudante maioria hakerek buat ruma entrega ba mestre, no dalaruma,
bele la hetan esplikasaun ka informasaun hikas (feedback) husi mestre. Sira la hatudu oinsá dezenvolve tópiku ida,
pre-eskrita (draft), no kontinua ho revizaun. Situasaun ne’e sei eziste iha
mundu maske mudansa globál halo ema hotu iha kompetisaun maka’as. Iha
Timor-Leste ita sei haree hetan asaun sira hanesan ne’e iha prosesu
aprendizajen, katak aula parendizajen tradisionál sei kontinua eziste ho razaun
nasaun foin enfrenta independénsia.
Pre-hakerek (pre-eskrita) inklui iha
etapa ne’ebé eskritór aplika molok halo draft,
brainstorming, reseacrhing, data analysis, outlining, nst. Iha ne’e mós
ha’u hakarak fornese ba ita ideia balun uza ba dezenvolve ideia atu hakerek
di’ak hanesan mós outlining. Barak
iha ne’e maioria uza metódu brainstorming
no termu ne’e refere liu ba ideia foun sira ne’ebé mosu iha ambiente ida libre,
ema hotu partisipa ativu hodi fó sira-nia hanoin, la preokupa ba nia sala no
kombina ideia foun sira hafoin koresaun molok sesaun hato’o hanoin remata. Brainstorming
mais efetivu kuandu halo invidualmente. Termu ne’e nia metódu hahu ho asaun
sira hanesan;
1. halo lista –wainhira ita halo ideia ida jerál husi tópiku, hakerek
rapidamente liafuan xave no fraze sira mosu iha momentu ita hanoin kona-ba
ita-nia tópiku ne’e.
2. hakerek libre –ho ita-nia tópiku iha ita-nia hanoin, hakerek lalais karik
bele, ho montante tempu ida serteza. Durante hakerek libre, la bele preokupa ho
koresaun gramatikál ka ita-nia ideia nia perfektidade, husik de’it ideia ne’e
sulin mai.
3. diskute hamutuk
ho ema ida ne’ebé iha koñesimentu no esperiénsia relavante –dalaruma ideia di’ak balun mai husi diskute hamutuk ho ema
seluk. Fahe hanoin husi tópiku ida hamutuk ho ita-nia maluk ne’ebé iha
koñesimentu ka estudante iha aula ka iha matéria espesifika ruma no karik sira
bele fó ba ita hanoin foun ka ajuda ita hetan hikas ita-nia hanoin.
4. mapeamentu ideia –hakerek ita-nia tópiku iha sentru surat-tahan ida no riska
(hakerek kabuar) haleu ideia ne’e. Iha kabuar ne’e, aumenta liafuan foun ruma
ka fraze balun relasiona ho ita-nia tópiku no kombina ideia sira sai fraze
ne’ebé informativu no efetivu.
Hanesan
mensiona iha leten, prosesu hakerek
rekursivu no eskritór konstantamente hakat fila kotuk no ba oin husi pasu
ba pasu. Iha momentu ita hakerek, ita sei bele hetan ideia no dalan sira foun,
maske balun presiza halo peskiza. Ita bele mós ba kotuk hodi avalia fraze ida no reviza selesaun ba
liafuan sira ka mekanizmu atu ita haree pontu ida; maske nune’e, ita la bele hetan
barak husi gramatika no mekanika durante faze ida ne’e. Iha ne’e mós iha tips balun ajuda rezolve di’ak liu
ita-nia prosesu hakerek;
1.
marka tempu: hakerek di’ak la lori tempu to’o kalan boot. Tenke iha serteza katak ita
halo draft di’ak ida ne’ebé mak halo
di’ak tuir ita-nia komitmentu no disiplina tempu, nune’e ita bele iha tempu hodi
halo revizaun.
2.
buka fatin seguru sein disturbasaun
hasoru prosesu hakerek; ema barak hetan difikuldade halo
aktividade hakerek iha uma, tanba iha disturbasaun ka estroñu sira hanesan
televizasaun, membru familia, barullu no sst. Se ida ne’e maka sai problema ba
ita, koko hakerek iha fatin ida seguru hanesan librária, sala estudu nian ka
iha ita-nia kuartu iha kondisaun naktaka ne’ebé la soi disturbasaun.
3.
hakerek bebe’ik; duké sente susar atu hakerek buat hotu iha forma oioin, di’ak liu hahu
avansa no koko hakerek uituan loro-loron. Ne’e bele ajuda halakon presaun iha
prosesu hakerek no sente proveitu liu.
4.
hatene guarda; bebe’ik ona estudante barak lakon sira-nia
serbisu tanba sira-nia hard-drive a’at
ka sira-nia pen (flash drive) lakon.
Guarda ka rai didi’ak ita-nia dokumentu importante sira iha sitiu ida seguru no
guarda bebe’ik.
5. halibur feedback; ita la bele halo mesak buat ruma to’o remata,
presiza tebes atu hetan hanoin ka konsellu ruma husi ema seluk ba buat ne’ebé
ita halo, atu bele hetan dalan di’ak liu iha prosesu hakerek ne’e.
Hanoin katak informasaun sira ne’ebé fornese iha
artigu ne’e la soi matadalan adekuadu, hodi hatudu ba ita prosesu hakerek ida
ne’ebé ekselente. Maibé hanesan hanoin balun atu loke dalan ba ita hodi
dezenvolve hakerek topiku ida ne’ebé ita hakarak.
Ikus liu, ha’u hakarak hatete de’it katak hatoman
an ho aktividade hakerek lori ita eziste iha ambiente ida kriativu no
imajinativa. Ema hakerek-nain sempre iha abilidade hamosu ideia foun no hafoun
ideia sira husi ida tuan. Se ita bele haki’ak toman ida ne’e iha ita-nia moris,
konserteza lori mai ita abilidade lubuk ida atu aplika iha ita-nia sosiedade
liu-liu sosiedade ida modernu hanesan ohin loron.

No comments:
Post a Comment