Hakerek Kriativu; halimar liafuan ho hakerek

 Husi

Rogério Pires

Rogério Pires

Hakerek kriativu la sees husi arte espresa liafuan, uza hanoin, imajinasaun no ejize knaar wain. Biar nune’e susar, Ita sente haksolok ho knaar! Hakerek kriativu fornese liberdade uza ita-nia hanoin ho kbiit tomak hodi forma eskritura. Ita bele hakerek buat saida de’it ne’ebé mosu iha ita-nia hanoin, la iha regulamentu no limitasaun.  

Ita bele halimar liafuan hodi forma eventu ida furak no interesante ba leitór ka audiénsia sira liu-liu kona-ba lala’ok no karakter istória nian. Hamosu hamnasa no bele mós envolve drama, husik Ita-nia hanoin kobre mundu tomak no hakerek buat hotu ne’ebé mosu iha hanoin maka haktemi hakerek kriativu.

Hakerek kriativu ne’e prosesu hakerek ida nakonu ho hamosu hanoin foun. Haksolok hakerek no iha vontade libre atu tau hanoin ba hakerek. Ema ne’ebé iha abilidade hakerek kriativu baibain gosta no kaan le’e libru, konsidera no akapta horikleun (ambiente) sai idea ka topiku hakerek nian. La’ós ne’e de’it,  uza mós imajinasaun nuudar instrumentu ba hakerek. Hakerek kriativu rekere imajinabilidade (abilidade atu imajina) durante prosesu tomak no bele lori ita-nia hanoin klean hanesan tasi be klean ba.

Hakerek-nain ne’ebé kaan publika nia hanoin iha jornál tenke hatene karakter hakerek no nia forma ne’ebé artikula tuir kritéria iha jornál sira-ne’e. Tanba jornál sira iha nia karakter hakerek no forma ne’ebé oin seluk ba malu. Enjerál, jornál ka revista sempre fó espasu (koluna) ba públiku atu tau hakerek opiniaun, artigu (artikel) ka hakerek badak ruma ne’ebé nuudar ema nia opiniaun ka péritu sira nian refleta ba topiku ruma.

Eskritura kriativa ne’ebé nia forma hanesan artigu (artikel), opiniaun, ka koluna baibain refleta ba tema aktuál ne’ebé akontese namanas, biar nia forma hanesan polítika, ekonomia, sosiál, edukasaun, no sira seluk ka bele refleta loron ne’ebé eventu akontese. Banati hanesan loron 7 Dezembru, maka hakerek ne’e refleta ba loron as’uain sira nian no eroizmu nian. Entaun, hakerek ne’e normalmente artikula tema aktuál no abilidade hakerek hakerek-nain nian.

Dezenvolve Abilidade Hakerek, Sai Kriativu No Krítiku

Husi

Rogério Pires

Hakerek nuudar parte fundamentál ida dalabarak aplika iha aktividade profesionál, sosiál, komunidade no sívika sira. Kuaze 70 pursentu husi traballadór salariadu iha pelu-menus responabilidade balun atu hakerek, no abilidade atu hakekrek di’ak hanesan komponente krítika ida atu bele komunika efetivu ho audiénsia ida variedade. 

                  Tanba hakerek hanesan instrumentu ida haksumik valór boot tebes ba komunikasaun, aprendizajen, no auto-expresaun (self-expression). Ema ne’ebé la soi abilidade hakerek adekuadu bele hetan dezvantajen no susar hetan biban ba asesu edukasaun no empregu.    

                  Iha vida nuudar estudante barak liu hasoru esperiénsia hakerek –sai ona toman iha vida edukasaun, sempre moris ho aprende no hakerek. Se nunka enfrente aktividade hanesa ne’e durante vida estudantíl signifika la’ós estudante ka la merese temi an nuudar estudante. Tanba edukasaun iha eskola nakonu ho aktividade hakerek, hanesan realidade barak enfrenta entre manorik no eskolante.

                  Nune’e importante ba manorik sira atu hahu aprezenta metódu hanorin hakerek iha nivel eskolár ida propriu, ne’ebé bele ona estudante dezenvolve abilidade hakerek. Dezenvolve abilidade hakerek simples liu hahu ho hatoman le’e no hakerek bebe’ik ba babe’ik. Se nunka kaan le’e nunka mehi sai eskritór (hakerek-nain) ne’ebé di’ak, eskritór ne’ebé di’ak maka ema ne’ebé kaan le’e. Tanba nunka le’e sei la fornese informasaun ruma atu aprezente iha hakerek no hakerek sei sai susar liu tan.

                  Billy Reed iha nia hanoin afirma "se ó hakarak hakerek di’ak......le’e, le’e, no le’e barak liu tan. Le’e eskritura ne’ebé di’ak no mós eskritura ne’ebé la di’ak. Aprende hatene diferénsia. Nota modelu ka estilu nia simplesidade; pronome, verbu, objetu.”

Don Tes, Liurai Tutubaba

Iha tempu portugés, Reinu ida moris husi Don Tes Mali. Reinu ne’e nahas kleur hafoin revolta iha Maun-Fahe (temi ba Distritu Manufahi). La’ós lakon nia vida iha momentu revolta maibé mós partisipa iha enkontru ordináriu ba planu revolta hasoru malae portugés (1912). Faktu  ne’e hatudu momentu selebrasaun revolta Manufahi ne’ebé komemora iha loron 28 Novembru 2012.

Iha serimónia nasionál ne’e temi mós sakrifisiu liurai sira ne’ebé prezide husi Don Boa Ventura brani funu hasoru kolonialista. Liurai sira ne’e temi ida-idak ho sira-nia reinu nia naran, ne’ebé haktuir husi lianain sira iha momentu selebrasaun ne’e.  

Don Tes nia mate la rai mai jerasaun sira kazu ka saida maka kauza nia lakon vida. Tanba la iha faktu klaru kona-ba kazu  ne’ebé lori nia lakon husi mundu. Maibé nia husik hela istória loloos ne’ebé haktuir husi jerasaun ba jerasaun. Nia mate , istória kulturál haktuir katak kauza husi moras. Maibé la hatene moras oinsá ka saida maka halo liurai bele hetan moras. Hahusuk ne’e sei kontinua buka nia fukun hodi haloos istória.   

Haktuir istória ne’ebé hatutan husi jerasaun ba jerasaun, reinu ida ne’e sei kontinua metin nuudar eransa naturál histórika ida,  ne’ebé hanaran Tutu Baba (mala’e portuges temi Kota-Baba). Naran ne’e mosu husi toman Reinu ne’e nian, tanba bainhira atu halibur nia emar sira,  sempre uza baba hodi bolu halibur nia emar sira. Soldadu sira Reinu ne’e baku baba, hodi bolu no halibur nia emar sira  mai halo festa iha liurai nia fatin.

HISIK KOSAR BA ETU BIKAN IDA

tiu ne'e hili hela kalen aat sira no atu faan hodi hetan osan

Iha ema barak hakonu sira-nia moris ho dalan be kle’ut ba mai, tan de’it buka hatan ba sira-nia nesesidade loro-loron nian. Sira be la’o hadulas ho modo futun, iha kba’as, hariis kosar loromatan hanas. Maibé nunka sente terus ne’e bele nahas iha loron ida. Luta atu bele augenta moris nuudar rezisténsia ida realístika ne’ebé kuaze ema barak iha mundu hasoru.

Se ita na’ok tempu uituan hodi hateke ba ita-nia horik-leun ema barak hadulas hela ita ho vizibilidade reál oioin; iha halereik, iha mós terus ne’ebé hakonu iha moris. Hateke ba ita maluk sira be la’o ain-tanan, loromatan hanas, oin be namkuruk, no la’o kesi-kabun maibé sei hakarak buka halibur etu bikan ida hodi augenta moris.  (roger)

Kooperativa Reafirma Karakter Sosiál Iha Timor-Leste

Hakridak tebes! Iha ita-nia rain, hori uluk kedas, haksumik hahalok moris fó liman ba malu. Bele hanoin iha momentu halo to’os, ema timoroan sira iha kultura tulun malu –sira fó liman ba malu, tau liman hamutuk hakbiit maluk ida be presiza kbiit. Balun ho neon kmaan tulun malu iha momentu susar ruma mosu mai, liu-liu lia-mate no lia-moris. Hahalok konkreta sira-ne’e hatudu dada’uk katak timoroan sira soi valór sosiál sira.

To’o ohin loron, ema hotu sei hahi no kontinua hamoris valór sosiál sira-ne’e. Ema sei kontinua tau hanoin ba malu tuir kultura haruka, no balun dalaruma luta maka’as, tan  atu buka de’it tulun ba maluk ruma nia susar.  Hahalok sira-ne’e hatuur loos ona karakter timoroan sira nian. Seraké valór sosiál ne’e sei presiza iha momentu timoroan sira moris nuudar nasaun ida? Ema barak hahu imajina, no koko hodi hanoin kona-ba vida sosiál timoroan sira nian. Matenek no lidér sira iha nasaun ne’e buka atu aruma karakter sosiál liu-liu valór sosiál sira-ne’ebé konsideradu bele kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.

Iha periódu ukun Governu da5 Konstitusionál hafolin mós valór sosiál sira, hodi ohin loron leno mai ita atu haree klean liu valór sosiál hanesan serbisu hamutuk (kooperativa). Tuir ukun nain sira nia haree katak ekonomia nasaun bele iha mudansa kuandu haburas no haki’ak valór sosiál sira iha prosesu dezenvolvimentu. Ho hanoin sira mosu oioin ajuda provoka timoroan sira atu hametin sira-nia kultura ne’ebé soi valór sosiál oioin. Iha konstitusaun Repúblika Demokratika Timor Lorosa’e nian halulik ona kooperativa iha artigu 147, nuudar asosiasaun ka organizasaun ekonomika ida ho karakter sosiál, ne’ebé ideál no aplikavel ba transforma vida sosiedade iha Timor-Leste.  Iha Governu da4 konstitusionál responde ona obrigasaun ne’ebé Konstitusaun hatudu, hodi tau iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál, nuudar matadalan ba transformasaun nasionál.